Амырга-Моос (бөлүк)
| Амырга-Моос | |
|---|---|
| Изображение логотипа | |
| Файл:Амырга-Моос.jpg | |
| Кол медээлер | |
| Жанрлары | фолк-рок, поп-рок |
| Чылдары | 2005 - амгы үе |
| Чурт |
 Россия |
| Тургустунган чери | Кызыл |
| Дылы | тыва дыл |
Амырга-Моос — тыва поп-фолк-рок жанрда ырлап чоруур хөгжүмчү бөлүк. 2005 чылда Тываның күрүне университединиң сургуулдары үндезилээн[1].
Төөгүзү
Бөлүктүң эге дөзүн Кызылдың № 9 гимназиязының «Амырга» деп хөгжүмчү аас чогаал бөлгүмүнүң кежигүннери салган. Школаны дооскаш, олар шупту ТывКУ-га өөренип кирип алгаш, 2005 чылда «Амыр-Моос» деп бөлүк тургузуп алганнар. Ол үеде бөлүктүң составынга: Доржу (Салчак), Ай-Демир (Сарыглар), Вадим (Тутпас-оол) болгаш Руслан (Русь) турган, ооң соонда аңаа Айдыс (Монгуш) биле Эрик (Даш-оол акый) келгеннер[1]. Сөөлзүредир бөлүкче Кызылдың 5 дугаар гимназиязының доозукчулары, Самбала Чингис биле Монгуш Чингис, «Салгал» бөлүүнүң ооң мурнунда киржикчилери келгеннер[2].
Сүмелешкеш, киржикчилери чүгле чаңгыс стиль иштинге хөгжүм ойнаары болдунмазын түңнээш, ыры-шоорунга аңгы-аңгы стильдерни дүүштүрер деп шиитпирлээннер. Чоорту бөлүктүң киржикчи бүрүзү долу хевир кирип кээп, «Ававыс чокта» база «Чүрээм согуу» (RCD-clan бөлүү-биле кады) деп хиттерни делегейге сөңнээн[1].
Бөгүн Бөлүктүң репертуарында фолк, поп, рок, блюз дээш оон-даа өске жанрларның ырылары бар. Стили тодаргай эвес болганындан бөлүк аңгы-аңгы хар-назылыг дыңнакчыларга тааржыр[1].
Уран чүүлү
2006 чылда Волгоградка болуп эрткен Бүгү Россия чергелиг «Студентилер чазы» фестивальга киришкеш, аныяк коллектив тиилекчи болган[3].
Бөлүктуң баштайгы улуг оюн-көргүзүү 2011 чылдың февраль 27-де Кызылда Улусчу чогаадылга бажыңынга болуп эрткен[3].
2012 чылда «Үстүү-Хүрээ» фестивалынга киришкеш, көрүкчүлерниң ынакшылын чаалап ап, «Көрүкчүлерниң тускай шаңналынга» төлептиг болганнар[4].
2025 чылдың май 11-де Кызылга «Амырга-Моос» бөлүүнүң тургустунганындан бээр 20 чыл оюнга тураскааткан юбилейлиг оюн-көргүзүү болуп эрткен[5].
«Амырга-Моос» бөлүү хөөмейни фолк-рок, этно-электроника болгаш джаз дээн ышкаш амгы үениң жанрлары-биле ус-шевер каттыштырган Тыва Республикадан билдингир болгаш онзагай хөгжүм коллективтериниң бирээзи. «Амырга-Моос» ансамбли чаңчылчаан хөгжүм херекселдери биле амгы үениң хөгжүм херекселдерин каттыштырып, амгы үеге дүүштүрген улустуң ырларын амгы үениң аранжировкалары-биле кылып чоруур. Бурунгу ёзу-чаңчылдар-биле амгы үениң аразында көвүрүг болур[6].
Бөлүктүң кол онзагайы болза, бирээде, хөөмейниң каргыраа, сыгыт дээш шупту стильдерин каттыштырган, ийиде, чаңчылчаан (игил, дошпулуур, шоор, кенгирге) хөгжүм херекселдери-биле электроннуг аранжировка болгаш гитараларны ажыглап турарында[6].
Бөлүктүң киржикчилери
• Доржу Салчак — Тыва Республиканың алдарлыг артизи, Тыва Республиканың культуразының тергиини (вокал, боостаа ырызы, дошпулуур, пианино, гитара), бөлүктүң удуртукчузу.
• Мерген Куулар — Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи, Тыва Республиканың алдарлыг артизи, Тыва Республиканың культуразының тергиини (вокал, боостаа ырызы, дошпулуур, шор, гитара, баян).
• Айдыс Монгуш — Тыва Республиканың культуразының тергиини (вокал, хөөмейжи, игил, гитара).
• Руслан Санги-Бадра — Тыва Республиканың культуразының тергиини, (вокал, хөөмейжи, соктаар хөгжүм херекселдери).
• Чиңгис Самбала — Тыва Республиканың культуразының тергиини (вокал, хөөмейжи, гитара).
• Чиңгис Монгуш — Тыва Республиканың культуразының тергиини (соло-гитара).
• Аңгыр-оол Ондар — Тыва Республиканың культуразының тергиини (бас-гитара, хөөмейжи).
• Аңчы Хертек — үдекчи (пианино, саксофон)[6].
Адының утказы
Амырга-моос дээрге, аажок улуг хемчээлдиг тыва мифтерде делгереңгей бижиттинген хөй баштыг чылан дүрзүлүг маңгыс болур. «Моос» деп сөс «маңгыс» деп сөстүң фонетиктиг вариантызы болур. «Амырга» дээрге, моол дылдан үлегерлеттинген (моол. авырга) «кайгамчык улуг, аажок улуг» дээн уткалыг сөс болур. Чылбыганың овур-хевиринге чоок маңгыс деп амытан түрк-моол улустуң аас чогаалдарында магачын кылдыр калбаа-биле нептерээн. Тываларның маадырлыг тоолдарында мангыстың овур-хевири каржы болгаш хоралыг күштерниң эң көскү төлээлериниң бирээзи болуп турар[7].
Маңгыс — хөй баштыг (6, 12, 35, 60 болгаш оон-даа өске) бүгү чүве чиир чылан ышкаш амытан. Колдуу кара база сарыг өңнүг болур болгаш черден дээрге чедир улуг аастыг болур; ооң хырын долдур сыырыпкан кижилери, кодан-коданы-биле сыырыпкан мал-маганы чоруур; ээнзиргей, куруг, караңгы, соок, чыт-бустуг черлерде чурттап чоруур[7].
Демдеглелдер
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Биография группы "Амырга-Моос". www.vk.com (14 Беш айның 2011). Хынаан ай-хүнү: 31 Чеди айның 2025.
- ↑ Путёвка в искусство. www.tuvapravda.ru (5 Он ийи айның 2015). Хынаан ай-хүнү: 31 Чеди айның 2025.
- ↑ 3,0 3,1 Группа "Амырга-Моос" даст первый сольный концерт. www.tuvaonline.ru (11 Февраль 2011). Хынаан ай-хүнү: 31 Чеди айның 2025.
- ↑ Лучшими на «Устуу-Хурээ» признаны: «Чангы-Хая» – решением жюри и «Амырга-Моос» – голосованием зрителей. www.tuvaonline.ru (30 Чеди айның 2012). Хынаан ай-хүнү: 31 Чеди айның 2025.
- ↑ 11 мая в Кызыле пройдет юбилейный концерт группы Амырга-Моос "20 лет...". www.dosugvkyzyle.ru (5 Беш айның 2025). Хынаан ай-хүнү: 31 Чеди айның 2025.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Концерт группы «Амырга-Моос». https://quicktickets.ru (май 2025). Хынаан ай-хүнү: 31 Чеди айның 2025.
- ↑ 7,0 7,1 Самдан З.Б. Амырга-моос // Урянхайско-тувинская энциклопедия. — ООО "ИП Журналист". — 2021. — Т. 1.