Сююмбике
| Сююмбике | |
|---|---|
| тат. Сөембикә | |
 | |
| Төрүттүнген ай-хүнү | 1516 |
| Төрүттүнген чери | |
| Мөчээн ай-хүнү | не позднее 1557 |
| Мөчээн чери | |
| Ажыл-херээ | политик |
| Адазы | Юсуф-бий[d] |
| Супруг(а) | Q27087059?, Сафа-Гирей[d] биле Q20595821? |
| Ажы-төлү | Утямыш-Гирей[d] |
| Логотип РУВИКИ.Медиа Сююмбике | |
Сююмбике (ног. Суьйимбийке, тат. Сөембикә, 1521 чылда төрүттүнген) — татар феодалдыг күрүнениң, Казан хааннаашкынының баштыңы (1549—1551), Джан-Али (1533—1535), Сафа-Гирея болгаш Шах-Али хааннарның кадыны бооп чораан, ногай бег Юсуфтуң уруу, Орданың Ногай династиязының үндезилекчизи Едигейниң уйнуу.
Намдары
Сююмбикениң бир дугаар Джан-Али деп өөнүң ээзин чаш турда-ла чазак баштаар кылдыр хаан Булат Ширинниң болгаш Москваның хааны Василий III -түң шиитпири-биле олурткан. Хааның назы-хары четкиже, ооң хүлээлгелерин Ковгоршат хүлээнип алган. 1933 чылда Ковгоршат Джан-Алини 12 харлыг Сююмбикеге өглеп каан. Ол чүүл чаш хаанның назыны чедип, төре баштаар үези келген деп чүүлдү илередип турган. Оларның өг-бүле тударын Москва-биле сүмелешкен турган. Москва ол чүүлге өөрүп дораан чөпшээрелин берген. Чуге дизе ол үеде Москвага Юсуф бег-биле чоок харылзаа херек турган. Ынчалза-даа Сююмбике биле Джан-Алиниң салым-чолу аайлашпаан, олар ажы-төл чок болурлар. Сююмбике ачазын чанынче ап аар кылдыр дилеп турган. Юсуф бег уруун эгидип бээрин негеп турган. Ол хамык болуушуннар политиктиг чагаалажылганың эгезин салган. Джан-Алиге чүгле кадайы эвес, харын албаты-чон таарышпайн, ону хаан кылдыр хүлээвейн турган.
1553 чылда Булат Ширин биле Ковгоршат кадын сүлчээлешкеш, хааннаашкынга удур ажык демиселди чоруткан. Ынчан Джан-Али өлүрткен. Ооң орнунга Сафа-Гирей хаан болган. Сююмбике ол хааның беш дугаар кадайы апарган. Сафа-Гирей чок апарган соонда назы четпес оглунуң төре баштаар назыны келгиже түр када Казан хааннаашкынны Сююмбике удуртуп чораан (1549—1551 чч.).
1551 чылда орус хаан Кадыг-дошкун Иван IV Сююмбикени база ооң оглу Утямыш-Гирейни бодунче ап алган. Чартык чыл эрткенде Сююмбикени ооң чөпшээрели чокка Шах-Али деп хаанга күш-биле өглеп каан. Оглун Кадыг-дошкун Иван хаан бодунуң коданынга артырып алган.
Сююмбике бодунуң сөөлгү чылдарын Касимовкага чурттап эрткен. Ат-сып чокка хөөржүткен. Чурт шинчилекчизи Анатолий Шекинниң бодалы-биле Сююмбикени Чурай-Батыр деп чалчазы карактап чораан.
Ажы-төлү
Сафа-Гирейден чаңгы оглу — Утямыш-Гирей, Москвага шажын аайы-биле Александр Сафакиреевич деп аттыг болган.
Сактыышкын
Тураскаал бажың бар, ол Казань хоорайда төөгүлүг тураскаал болбушаан, архитектурлуг эмблема болуп турар[2].
Нижнекаменс хоорайда Сююмикениң ады-биле кудумчу ады адаан.
Казаньда 1991 чылдан эгелеп, ай санында херээжен чонга «Сююмбике» деп сеткүүл үнүп турар.
2012 чылда кино-чурук тырттырган «Сокровища О. К.», ук кинода Сююмбикени Анора Халматова деп актриса ойнаан.
Ажыглаан литература
- Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. М.: Восточная литература, РАН.
Демдеглелдер
- ↑ «Крестьянская царица» Сююмбике
- ↑ Архивированная копия. Хынаан ай-хүнү: 11 Үш айның 2011. Архивтээн дөзү оригинала 26 Дөрт айның 2011 чылда. Падающая башня Сююмбике